-اَلْحَمْدُلِلَّهِ الَّذى عَلا فى تَوَحُّدِهِ وَدَنا فى تَفَرُّدِهِ وَجَلَّ فى سُلْطانِهِ وَعَظُمَ فى اَرْكانِهِ، وَاَحاطَ بِكُلِّ شَىْ‏ءٍ عِلْماً وَ هُوَ فى مَكانِهِ وَ قَهَرَ جَميعَ الْخَلْقِ بِقُدْرَتِهِ وَ بُرْهانِهِ، حَميداً لَمْ يَزَلْ، مَحْموداً لايَزالُ (وَ مَجيداً لايَزولُ، وَمُبْدِئاً وَمُعيداً وَ كُلُّ أَمْرٍ إِلَيْهِ يَعُودُ).

-ستايش خداى راسزاست كه در يگانگى‏اش بلند مرتبه و در تنهايى‏اش به آفريدگان نزديك است؛ سلطنتش پرجلال و در اركان آفرينش‏اش بزرگ است. ب‏آن‏كه مكان گيرد و جابه ‏جا شود، بر همه چيز احاطه دارد و بر تمامى آفريدگان به قدرت و برهان خود چيره است.همواره ستوده بوده و خواهد بود و مجد و بزرگىِ او را پايانى نيست. آغاز و انجام از او و برگشت تمامى امور به سوى اوست.

جایگاه اندیشه و عمل در سخنان امام حسن عسکرى علیه السلام

یازدهمین امام شیعیان، در روز جمعه هشتم ربیع الثانى، سال ۲۳۲ ه ق (۱) در مدینه منوره دیده به جهان گشود . (۲) پدر بزرگوار آن حضرت، امام هادى علیه السلام و مادرش بانویى پارسا و شایسته است که از او به نامهاى: «حدیثه‏» ، «سلیل‏» و «سوسن‏» یاد شده است . این بانوى گرامى از زنان نیکوکار و داراى بینش اسلامى بود . در فضیلت او همین بس که پس از شهادت امام حسن عسکرى علیه السلام پناهگاه و نقطه اتکاى شیعیان در آن دوره بحرانى و پراضطراب به شمار مى‏رفت . (۳)
مدت امامت امام حسن عسکرى علیه السلام شش سال و با سه نفر از خلفاى عباسى که هر یک از دیگرى ستمگرتر بودند، معاصر بود: المعتز بالله، المهتدى بالله والمعتمد بالله .
امامت‏حضرت از سال ۲۵۴ شروع شد و در ۲۶۰ ه ق با شهادت آن حضرت پایان یافت; آن حضرت در هشتم ربیع الاول ۲۶۰ و در ۲۸ سالگى در شهر سامراء توسط احمد معتمد، پانزدهمین خلیفه عباسى، مسموم شد و به شهادت رسید و در خانه خود در سامراء در کنار مرقد پدرش به خاک سپرده شد . (۴)
به مناسبت‏سالروز شهادت آن امام همام، در این مجال نگاهى داریم به «جایگاه اندیشه و عمل‏» در سخنان نورانى آن حضرت .
اهمیت اندیشه و عمل در فرهنگ اسلامى
اساس تمام پیشرفتهاى مادى و معنوى بشر در طول تاریخ، اندیشه و تفکر از یک طرف، و سعى و تلاش و عمل از طرف دیگر بوده است . اگر بشر قرن بیستم و بیست و یکم، از نظر صنعتى و تکنولوژى به موفقیتهاى چشمگیرى دست‏یافته، بر اثر اندیشه و تلاش بوده است; چنان که پیشرفتهاى معنوى جوامع و افراد نیز بر اثر بهره‏ورى از توان عقل و تفکر و قدرت عمل و تلاش بوده است . پیامبران، امامان و بندگان صالح الهى همگى اهل فکر و تعقل بوده‏اند . در منزلت ابوذر، امام صادق علیه السلام فرمود: «کان اکثر عبادة ابى ذر رحمه الله التفکر والاعتبار; بیش‏ترین عبادت اباذر که رحمت‏خدا بر او باد، اندیشه و عبرت اندوزى بود .» (۵)
قرآن این کتاب الهى و آسمانى براى اندیشه و تفکر، و تلاش و عمل، ارزش والا و حیاتى قائل است و زیباترین و رساترین سخنان را در باره ارزش دانش و تعقل، و دقت و تفقه بیان نموده است . در قرآن بیش از هزار بار کلمه «علم‏» و مشتقات آن که نشانه بارورى اندیشه است، تکرار شده و افزون بر ۱۷ آیه به طور صریح انسان را دعوت به تفکر نموده، بیش از ۱۰ آیه با کلمه «انظروا; دقت کنید» ، شروع شده است . بیش از پنجاه مورد کلمه عقل و مشتقات آن به کار رفته است و در چهار آیه نیز قاطعانه به تدبر در قرآن (۶) امر شده است و همچنین از کلمه فقه و تفقه و امثال آن بهره جسته است . (۷)
در مورد عمل هم در قرآن بیش از ۳۵۴ مرتبه لفظ «عمل‏» و مشتقات آن آمده است و جمله «آمنوا وعملوا الصالحات‏» بیش از ۶۵ مورد در قرآن مطرح شده است . این مطلب، نشان دهنده لزوم ایمان به عنوان ثمره اندیشه و تفکر، در کنار عمل و تلاش شایسته مى‏باشد .
در روایات معصومین علیهم السلام نیز آثار و فواید مهمى براى تفکر و اندیشه بیان و مطرح شده است که بیان همه آنها در این مقال نمى‏گنجد و ما تنها به بررسى این موضوع در کلمات گهربار امام حسن عسکرى علیه السلام مى‏پردازیم .
الف) جایگاه اندیشه
۱ . خدا با اندیشمندان سخن گفته است
با توجه به جایگاه رفیع اندیشه و تعقل در قرآن، در نوع آیات مربوط به این موضوع روى سخن با اندیشمندان است; چرا که آنها مى‏توانند به عمق کتاب تکوین و هستى، و کتاب آسمانى قرآن راه یابند و از آن بهره گیرند و سعادت دنیا و آخرت خویش را تامین نمایند . اینک به برخى از این آیات اشاره مى‏شود:
«ان فى خلق السموت و الارض و اختلاف اللیل و النهار والفلک التى تجرى فى البحر بما ینفع الناس و مآ انزل الله من السمآء من مآء فاحیا به الارض بعد موتها و بث فیها من کل دآبة و تصریف الریح والسحاب المسخر بین السمآء و الارض لایات لقوم یعقلون‏» ; (۸)
«در آفرینش آسمانها و زمین، و آمد و رفت‏شب و روز و کشتیهایى که در دریا به سود مردم در حرکت‏اند و آبى که خداوند از آسمان نازل کرده و با آن، زمین را پس از مردن، زنده نموده و انواع جنبندگان را در آن گسترده و [همچنین] در جابجایى بادها و ابرهایى که میان زمین و آسمان مسخرند، نشانه‏هایى است‏براى مردمى که مى‏اندیشند .»
در آیه‏اى دیگر مى‏خوانیم: «ان فى خلق السموت والارض واختلف الیل والنهار لایت لاولى الالباب × الذین یذکرون الله قیما وقعودا وعلى جنوبهم ویتفکرون فى خلق السمو ت والارض ربنا ما خلقت هذا بطلا سبحنک فقنا عذاب النار» ; (۹) «مسلما در آفرینش آسمانها و زمین، و آمد و رفت‏شب و روز، نشانه‏هایى براى خردمندان است . همانها که خدا را در حال ایستاده و نشسته و آن‏گاه که بر پهلو خوابیده‏اند، یاد مى‏کنند و در آفرینش آسمانها و زمین مى‏اندیشند [و مى‏گویند:] بار الها! اینها را بیهوده نیافریده‏اى، منزهى تو! ما را از عذاب آتش نگاه دار .»
و همچنین در قرآن کریم آمده است: «کذلک نفصل الایات لقوم یتفکرون‏» ; (۱۰) بدین گونه این آیات را براى آنان که مى‏اندیشند، شرح مى‏دهیم .»
امام حسن عسکرى علیه السلام مى‏فرماید: «انما خاطب الله العاقل; (۱۱) فقط خداوند خردمند را مورد خطاب قرار داده است .» این جمله کوتاه و رسا از عمق بسیارى برخوردار است و حکایت از آن دارد که سخن خدا و خطاب او با کسانى است که هم داراى فکر و قدرت تفکرند، و هم از نیروى اندیشه و تدبر استفاده مى‏کنند .
۲ . عبادت با تفکر
بسیارند کسانى که عبادت را منحصر در انجام نماز و خواندن نمازهاى مستحبى و گرفتن روزه‏هاى واجب و مستحب مى‏دانند، بدون آنکه در رمز و راز آن اندیشه کنند و یا در زمان و اوضاع آن تعقل نمایند .
امام حسن عسکرى علیه السلام با توجه به این خطر و به وجود آمدن و اشاعه آن در جامعه اسلامى، جایگاه ویژه اندیشه و تفکر را این‏گونه بیان مى‏فرماید: «لیست العبادة کثرة الصیام والصلوة وانما العبادة کثرة التفکر فى امر الله; (۱۲) عبادت به بسیارى نماز و روزه نیست، همانا عبادت تفکر بسیار در امر خداوند است .»
۳ . نشانه اندیشمندان
یکى از نشانه‏هاى اندیشمندان; شیوه سخن گفتن آنان است . نوشته‏ها، حرفها و کلمات ایشان به خوبى میزان عقل و رشد آنان را بیان مى‏دارد . در این باره امام حسن عسکرى علیه السلام فرمود: «قلب الاحمق فى فمه وفم الحکیم فى قلبه; (۱۳) دل نابخرد در دهان او است، و دهان خردمند فرزانه، در دل او .» انسان اندیشمند، اول در اطراف سخن فکر مى‏کند، نفع و زیان آن را بررسى مى‏کند و آن‏گاه به سخن گفتن اقدام مى‏نماید . ولى انسان بى‏خرد و کم‏اندیش، نخست‏سخن مى‏گوید و بعد در عواقب و اطراف آن به اندیشه مى‏پردازد . در نتیجه، اندیشمند کم‏تر خطا مى‏کند، و کم اندیشان و یا کج‏اندیشان کم‏تر به راه صواب مى‏روند .
دلیل این امر آن است که بر اثر اندیشه، روح و عقل انسانى روشن مى‏شود و در پرتو آن نورانیت، حق و باطل، و درست و نادرست را از یکدیگر تشخیص مى‏دهد، در حالى که بى‏خردان در ظلمت جهل به‏سر مى‏برند . به همین جهت، امام حسن عسکرى علیه السلام فرمود: «علیکم بالفکر فانه حیاة قلب البصیر ومفاتیح ابواب الحکمة; (۱۴) بر شما باد به اندیشیدن! پس به حقیقت، تفکر موجب حیات و زندگى دل آگاه، و کلیدهاى دربهاى حکمت است .»
امیر مؤمنان، على علیه السلام در این مورد فرمود: «من فکر ابصر العواقب; (۱۵) هر که اندیشه کند، عواقب کارها را مى‏بیند .»
۴ . عاقبت نیندیشیدن
عالم آخرت تجسم وسیع و گسترده‏اى از عالم دنیا است و همه حقایق این جهان در آنجا به صورت متناسبى مجسم مى‏گردد . آنها که با عقل خود اندیشه نکردند و با چشم جانشان در دیدن حقایق دقت‏به خرج ندادند، در روز قیامت نابینا محشور مى‏شوند . امام حسن عسکرى علیه السلام این حقیقت را با گوشزد کردن آیه‏اى از قرآن، براى اسحاق بن اسماعیل نیشابورى در طى نامه‏اى چنین بیان مى‏کند:
«… فاتم الله علیک یا اسحاق وعلى من کان مثلک ممن قد رحمه الله وبصره بصیرتک نعمته … فاعلم یقینا یا اسحاق انه من خرج من هذه الدنیا اعمى فهو فى الآخرة اعمى واضل سبیلا; یا اسحاق لیس تعمى الابصار ولکن تعمى القلوب التى فى الصدور وذلک قول الله فى محکم کتابه حکایة عن الظالم اذ یقول (۱۶) : «رب لم حشرتنى اعمى و قد کنت‏بصیرا × قال کذ لک اتتک ءایتنا فنسیتها و کذ لک الیوم تنسى‏» ; (۱۷)
اى اسحاق! خداوند بر تو و امثال تو از آنهایى که مورد رحمت الهى قرار گرفته و همچون تو داراى بصیرت خدادادى مى‏باشند، نعمت‏خویش را تمام کرده است … پس به یقین بدان اى اسحاق که هر کس از دنیا نابینا بیرون رود، در آخرت هم نابینا و گمراه خواهد بود . اى اسحاق! چشمها نابینا نمى‏شوند; بلکه دلهایى که در سینه‏ها هستند نابینا مى‏شوند . و این سخن خداوند در کتاب متقن خویش است آنجا که از زبان انسان ستم‏پیشه بیان مى‏کند: «پروردگارا چرا مرا نابینا محشور نمودى با اینکه داراى چشم بودم؟ [خداوند در جواب] مى‏فرماید: همان گونه که آیات ما براى تو آمد و تو آنها را فراموش کردى، امروز نیز تو فراموش خواهى شد .»
ب) جایگاه عمل در کنار فکر
فکر و اندیشه، و یا تامل و تدبر آن‏گاه ارزش حقیقى و عینى خویش را نشان مى‏دهد که منجر به عمل و تلاش و سعى و کوشش شود وگرنه تفکرى که منهاى عمل باشد، ارزش واقعى را نخواهد داشت . در واقع، فکرى مطلوب و کارساز است که به عمل صالح بینجامد .
امام صادق علیه السلام فرمود: «التفکر یدعو الى البر والعمل به; (۱۸) اندیشه، [انسان را] به سوى نیکى و عمل به آن فرا مى‏خواند .»
همچنان که در تعریف عقل از زبان احادیث اسلامى مى‏خوانیم: «العقل ما عبد به الرحمان واکتسب به الجنان; (۱۹) عقل چیزى است که خداى مهربان به وسیله آن پرستیده شود، و بهشتها توسط آن به دست آید .»
امام حسن عسکرى علیه السلام در کنار اندیشه و فکر، بر عمل و رفتار شایسته تاکید نموده است و گاهى به صورت کلى مى‏فرماید: «لا یشغلک رزق مضمون عن عمل مفروض; (۲۰) [توجه] به روزى تضمین شده، تو را از کار واجب روى‏گردان نکند .»
امام عسکرى علیه السلام گاهى با بیان جزئیات، بر عمل و رفتار درست تاکید کرده است . این کار از چند طریق انجام شده است:
۱ . بیان اوصاف رفتارى شیعیان
در این بخش امام حسن عسکرى علیه السلام بر اوصاف عملى و رفتارى که در مورد رابطه انسان با خالقش، جامعه‏اش، خانواده‏اش و با خودش مطرح است، انگشت نهاده است که این مسئله به خوبى اهمیت «عمل گرایى‏» را در کنار «اندیشه‏گرایى‏» نشان مى‏دهد . از جمله به شیعیانش فرمود:
«اوصیکم بتقوى الله والورع فى دینکم، والاجتهاد لله وصدق الحدیث واداء الامانة الى من ائتمنکم من بر او فاجر، وطول السجود وحسن الجوار فبهذا جاء محمد صلى الله علیه و آله صلوا فى عشایرهم واشهدوا جنائزهم وعودوا مرضاهم، وادوا حقوقهم، فان الرجل منکم اذا ورع فى دینه وصدق فى حدیثه وادى الامانة وحسن خلقه مع الناس; قیل: هذا شیعى فیسرنى ذلک; (۲۱)
شما را سفارش مى‏کنم به تقواى الهى و ورع در دین خود و کوشش در راه خدا، راستگویى و رد امانت‏به هر که به شما امانت‏سپرده – خوب یابد – طولانى بودن سجده و خوب همسایه‏دارى; چرا که محمد صلى الله علیه و آله براى اینها آمده است . در گروههاى آنها (مخالفان) نماز بخوانید (یعنى در نماز جماعت آنها شرکت کنید)، در تشییع جنازه آنها شرکت کنید و بیمارانشان را عیادت، و حقوق آنان را ادا نمایید; زیرا اگر مردى از شما در دین خود ورع داشت و در سخنش راست گفت و امانت را رد کرد و اخلاقش با مردم خوب بود گفته شد: این شیعه است . پس من از این شادمان مى‏شوم .»
همچنین آن حضرت فرمود: «المؤمن برکة على المؤمن وحجة على الکافر; (۲۲) مؤمن برکتى براى مؤمن، و [اتمام] حجتى بر کافر است .»
۲ . بیان بهترینها و بدترینها
امام عسکرى علیه السلام در باره بهترین مردم چنین مى‏فرماید: «اورع الناس من وقف عند الشبهة، اعبد الناس من اقام على الفرائض، ازهد الناس من ترک الحرام، اشد الناس اجتهادا من ترک الذنوب; (۲۳) پارساترین مردم کسى است که در شبهات توقف کند، عابدترین مردم کسى است که واجبات را به جا آورد، زاهدترین مردم کسى است که از حرام دورى کند و کوشاترین مردم کسى است که گناهان را ترک کند .»
حضرتش در باره پست‏ترین بندگان فرمود: «بئس العباد عبد یکون ذاوجهین وذا لسانین، یطرى اخاه شاهدا ویاکله غائبا، ان اعطى حسده وان ابتلى خانه; (۲۴) بدترین بندگان، بنده‏اى است که داراى دو چهره و دو زبان باشد; در حضور برادرش او را مى‏ستاید، و پشت‏سر، او را مى‏خورد . اگر به او چیزى عطا شود، حسد مى‏رزد و اگر گرفتار گردد، به او خیانت مى‏کند
۳ . ستایش از برخى رفتارها
آن امام همام در ستایش برخى اعمال فرمود: «خصلتان لیس فوقهما شى‏ء! الایمان بالله، ونفع الاخوان; (۲۵) دو خصلت است که برتر از آن چیزى نیست: ایمان به خداوند و فایده رساندن به برادران .»
همچنین در مورد فروتنى فرمود: «التواضع نعمة لا یحسد علیها; (۲۶) فروتنى نعمتى است که مورد حسد قرار نمى‏گیرد .»
و در جاى دیگر فرمود: «من التواضع السلام على کل من تمر به; والجلوس دون شرف المجلس; (۲۷) نشانه فروتنى سلام نمودن بر تمام کسانى است که بر آنها مى‏گذرى و نشستن در غیر صدر مجلس است .»
۴ . نکوهش بعضى از کارها
براى ارزش‏یابى عمل لازم است رفتارهاى شایسته از غیر آن بازشناسى شود . در این باره امام حسن عسکرى علیه السلام علاوه بر شناسایى برخى اعمال نیک و شایسته، نفرت خویش را از برخى کردارهاى ناشایست اظهار نموده و آن را مورد نکوهش قرار داده است، از جمله در مورد اظهار شادمانى در نزد غمدیده مى‏فرماید: «لیس من الادب اظهار الفرح عند المحزون; (۲۸) اظهار شادمانى در برابر انسان غمدیده، خلاف ادب است .»
خواسته‏هاى ذلت‏آور یکى دیگر از اعمال زشت است که امام عسکرى علیه السلام در مورد آن مى‏فرماید: «ما اقبح بالمؤمن ان تکون له رغبة تذله; (۲۹) چه زشت است‏براى مؤمن که به دنبال خواهشى برود که او را ذلیل و خوار مى‏کند .»
غضب نیز از جمله این رفتارهاست که تمام بدیها را به سوى آدمى سرازیر مى‏نماید: «الغضب مفتاح کل شر; خشم کلید هر بدى است .»

پی نوشت:

۱) مسعودى و على بن عیسى اربلى تولد حضرت را در سال ۲۳۱ ق دانسته‏اند .

۲) اصول کافى، ج ۱، ص ۵۰۳; الارشاد، ص ۳۳۵ .
۳) الانوار البهیة، ص ۱۵۱ .
۴) الارشاد، ص ۳۵۴ و بحار الانوار، ج ۵۰، ص ۲۳۶ .
۵) بحار الانوار، ج ۲۲، ص ۴۳۱ .
۶) نحل/۴۴; آل عمران/۱۹۱و نحل ۶۹ .
۷) آمار استخراج شده بر اساس اطلاعات کتاب «المعجم المفهرس‏» محمد فؤاد عبد الباقى (دار الحدیث القاهره) مى‏باشد .
۸) بقرة/آیه‏۱۶۴ .
۹) آل عمران/۱۹۰ و ۱۹۱ .
۱۰) یونس/۲۴ .
۱۱) تحف العقول، ص ۵۱۶، ح ۴ .
۱۲) تحف العقول، ص ۵۱۸، ح ۱۳; وسائل الشیعة، ج ۱۱، ص ۱۵۳; اصول کافى، ج ۲، ص ۵۵ و بحار الانوار، ج ۷۱، ص ۳۲۲ .
۱۳) تحف العقول، ۵۱۹، ح ۲۱ .
۱۴) بحار الانوار، ج ۸، ص ۱۱۵ و الحکم الزاهرة، ج ۱، ص ۱۹ .
۱۵) همان و غرر الحکم، ص ۶۶۵ .
۱۶) تحف العقول، ص ۵۱۳ و ۵۱۴ .
۱۷) طه/۱۲۶ .
۱۸) وسائل الشیعة، ج ۱۱، ص ۱۵۳ و مجموعه ورام، ج ۲، ص ۳۲۷ .
۱۹) همان، ص ۱۶۱ و اصول کافى، ج ۱، ص ۱۱ .
۲۰) تحف العقول، ص ۵۱۹، ح ۲۲ .
۲۱) همان، ۵۱۸، ح ۱۲; وسائل الشیعة، ج ۸، ص ۳۸۹، ح ۲ .
۲۲) همان، ص ۵۱۹، ح ۲۰ .
۲۳) همان، ص ۵۱۹، ح ۱۸ و انوار البهیة (همان) ص ۳۱۸ .
۲۴) تحف العقول (همان) ص ۵۱۸، ح ۱۴ .
۲۵) همان، ص ۵۲۰، ح ۲۶ .
۲۶) همان، ص ۵۲۰، ح ۳۱ .
۲۷) همان، ص ۵۱۷، ح ۹ .
۲۸) همان، ص ۵۲۰، ح ۲۸ و منتهى الآمال، ج ۲، ص ۲۷۳ ح ۶ .
۲۹) همان، ص ۵۲۰، ح ۳۵ .

منبع: سبطین


نوشته شده در تاریخ ۱۹ دی ۱۳۹۲ - ساعت ۷:۲۵ ب.ظ